Tajemnica imienia bohatera

W nocy 15 ochotników pod dowództwem W. Adamczyka i Gogolewskiego naprawiło tor kolejowy, aby ułatwić Niemcom dojazd do Rynarzewa i wciągnąć pociąg pancerny w pułapkę. Miny saperzy zakładali kilkakrotnie, niestety Niemcy je zauważyli i poprzecinali przewody detonujące. Wówczas założono minę bliżej pozycji nieprzyjaciela. Dnia 18 lutego 1919 r. pomiędzy godziną 10-tą a 11-tą Niemcy nie zauważyli pułapki i przejechali przez zaminowane miejsce, otwierając ogień na Rynarzewo. W tym momencie saperzy wysadzili minę, rozrywając tory i odcięli pociągowi drogę odwrotu. Wykorzystując zaskoczenie Niemców saperzy poderwali się do ataku. W odległości około 150 m od pociągu zostali ostrzelani ogniem karabinów maszynowych. Śmiertelnie raniony padł dowódca grupy plut. J. Grzesiak i saper Stanisław Banaszak, kilku innych saperów odniosło rany. Zdolni do walki ogniem karabinowym uniemożliwili Niemcom wycofanie się. Sytuację pogorszył ostrzał niemieckiej artylerii i przybycie z Bydgoszczy pociągu technicznego. Pomoc nadeszła ze strony 4-tej kompani gnieźnieńskiej pod dowództwem M. Wachla i kompani poznańskiej zastępcy oficera Bronisława Spychały. Wywiązała się walka. Wachtel prowadząc swą kompanię do ataku poniósł śmiertelną ranę, padając krzyknął "Niech żyje Polska" (...). Tak opisuje tamte wydarzenia Bogusław Polak*. Brawurowa akcja zakończona została zdobyciem pociągu pancernego, który po wyremontowaniu służył powstańcom, a potem także Wojsku Polskiemu, pod nowym imieniem "Danuta".

W akcji, oprócz Wachta zginęło 14 powstańców. Ich pogrzeb stał się wielką patriotyczną manifestacją, na którą tłumnie przybyło całe gnieźnieńskie społeczeństwo. Co ciekawe, do bitwy pod Rynarzewem doszło już po podpisaniu rozejmu w Trewirze, uznawanym powszechnie za koniec powstania. Jak pokazuje ten przykład, Wielkopolanom przyszło jednak dalej walczyć i ginąć w obronie ojczyzny.

Ponad 90 lat po bitwie pod Rynarzewem, zwanym często "Polskim Verdun", wiele informacji, zatartych przez czas budzi wątpliwości współczesnych. Tuż po uroczystych obchodach 90. rocznicy powstania, napisał do na jeden z naszych czytelników, pan Marek Wojciechowski. Oto fragment listu:

Wszystkie książki, które posiadam na ten temat, wspominają Mariusza Wachtla, natomiast na obelisku i na pomniku znajdującym się na cmentarzu Św. Piotra, widnieje napis Marian Wachtel. Intryguje mnie to od dawna. Myślę, że warto to wyjaśnić.

Pozdrawiam
Marek Wojciechowski

W istocie większość źródeł podaje imię Mariusz, ale zdarzają się także źródła podające imię Marian lub oba te imiona. Gnieźnieńska ulica upamiętniająca bohatera nosi nazwę Mariana Wachta. Na stronie Genealogia Polska, pod pozycją 1528 także jest napisane Mariusz (Marian) Wachtel.

Postanowiliśmy zapytać o te rozbieżności Roberta Gawła, prezesa gnieźnieńskiego oddziału Towarzystwa Pamięci Powstania Wielkopolskiego. W najbardziej wiarygodnym opracowaniu dotyczącym powstania w naszym regionie autorstwa Zygmunta Wygockiego na str. 349 jest następujący przypis: Mariusz Wachtel" LSPW nr 1532, urodził się 11 lutego 1892 r., mieszkał i pochowany został w Gnieźnie, na cmentarzu św. Piotra. Niektóre zapisy podają imię Marian - informuje Robert Gaweł.

Prawdopodobnie Mariusz było więc imieniem metrykalnym, ale do imienia Marian bliżej było być może naszemu bohaterowi, gdyż takim właśnie imieniem podpisywał się w listach do narzeczonej. Oto fragment jednego z nich napisanego tuż przed bohaterską śmiercią:

"...Kochana Pani Stefciu! Często Pani posyłam wiadomości z frontu, wprawdzie krótkie, lecz Pani uwzględni jak czas pozwoli, chętnie piszę. Codziennie toczy się u nas walka, leżę w pierwszej pozycji i z całą kompanią bronię Rynarzewa, biedne miasteczko po części już w gruzy położone mieszka w nim wprawdzie jeszcze parę mieszczan. Niemcy huczą nam codziennie armatami, pociągiem pancernym, a liczba mojej kompanii ubywa codziennie, mówię mojej, bo ją prowadzę, Jak długo jeszcze, nie wiadomo. Cieszy mnie jednakże, że mniej choć z parę, lecz dzielnych żołnierzy mam na pierwszych miejscach [...] Potrzymamy się tu jakiś czas jeszcze, myślę, że szczęśliwie się zobaczymy. Proszę, niech mi Pani pisze bez obawy list dojdzie do moich rąk, niżej podam adres. Pozdrawiam Gruszyńskich, braci i siostrę. Serdeczne pozdrowienia: Marian"

Mariusz Wachtel urodził się 12 lutego 1892 roku w Gnieźnie, w rodzinie drobnomieszczańskiej, w której został mu zaszczepiony głęboki patriotyzm. Posiadał duże zdolności plastyczne. Był członkiem Towarzystwa Gimnastycznego "Sokół". W 1912 roku został wcielony do cesarskiej marynarki wojennej. Podczas buntu niemieckich marynarzy opuścił jednostkę i powrócił do Gniezna. Tutaj poderwał mieszkańców do powstania 29 grudnia 1918 roku. Niespełna dwa miesiące później zginął. Miał 27 lat. Spośród powstańców wyróżniał się charyzmą, wybitną odwagą, ponadprzeciętną sprawnością fizyczną oraz... marynarskim mundurem.

O bohaterskim marynarzu pisali w gnieźnieńskim Lechu jego koledzy z "Sokoła":

Twój cień bohaterski, Druhu nas, stać nam będzie zawsze przed oczyma. Szlachetny i wielki Twój okrzyk w chwili skonania ostatnim tchem wzniesiony brzmieć nam będzie zachętą i nauczy nas Twych druhów jak służyć sprawie, jak za Ojczyznę umrzeć należy.

Pozostaje życzyć sobie i Gnieznu aby ta postać nie została nigdy zapomniana, by wciąż służyła wzorem dla przyszłych pokoleń, a pamięć o nim pielęgnowana z takim zaangażowaniem, jak czyni to nasz czytelnik, którego list stał się przyczynkiem do powstania obecnego artykułu.

* - Gniezno i Ziemia Gnieźnieńska - walka o wolność narodową i społeczną 1918-1945, praca zbiorowa pod redakcją Jerzego Topolskiego i Bogusława Polaka