Mobbingowy samorząd

Jak zdefiniować taką sytuację? To oczywiście przykład mobbingu. A mobbing, najkrócej rzecz ujmując, to przejaw nadużyć wynikających z funkcjonowania jednostki w grupie. Administracja publiczna natomiast, dzięki rozbudowanemu aparatowi biurokratycznemu oraz mającemu oparcie w zasadzie hierarchiczności stosunkowi podległości służbowej, stanowi podatny grunt dla powstawania licznych patologii, w szczególności zaś właśnie mobbingu. Tezę taką postawiła w opracowaniu pt. "Mobbing w administracji publicznej. Wybrane zagadnienia kryminologiczne i prawno karne", Marta Romańczuk-Grącka. W podsumowaniu dodaje także, że należy wystawić jak najgorszą ocenę tym zespołom, w których wywołuje on negatywne skutki dla ofiar bezpośrednich - urzędników, jak i pośrednich - członków ich rodzin oraz interesantów, którzy przypadkowo pojawili się w układzie objętym patologią.

Międzynarodowa Organizacja Pracy definiuje mobbing jako "obraźliwe zachowanie przez mściwe, okrutne, złośliwe lub upokarzające usiłowanie zaszkodzenia jednostce lub grupie pracowników (...), którzy stają się przedmiotem psychicznego dręczenia".

Polskie prawo pracy dysponuje definicją mobbingu zawartą w kodeksie pracy, która brzmi: "mobbing oznacza działania lub zachowania dotyczące pracownika lub skierowane przeciwko pracownikowi, polegające na uporczywym i długotrwałym nękaniu lub zastraszaniu pracownika, wywołujące u niego zaniżoną ocenę przydatności zawodowej, powodujące lub mające na celu poniżenie lub ośmieszenie pracownika, izolowanie go lub wyeliminowanie z zespołu współpracowników".

Z przeprowadzonych w Polsce przez Centrum Badania Opinii Publicznej badań wśród pracowników różnych sektorów wynika, że mobbing dotknął 19% badanych. Ujawnia się on głównie jako stwarzanie złej atmosfery w pracy - przez docinki, obrażanie i uszczypliwe, przykre uwagi - u 21% osób mobbingowanych. Inną formą mobbingu jest stosowanie kar, ograniczeń i represji - np. zmuszanie do pozostawania po godzinach pracy bez zapłaty, ograniczanie możliwości brania urlopu lub wybrania dogodnego terminu, zmuszanie do łamania przepisów oraz narzucanie pracownikom zbyt wygórowanych zadań bez odpowiedniej oceny szans na ich wykonanie - co miało miejsce w stosunku do 20% osób poddanych mobbingowi. Nieuzasadniona krytyka, fałszowanie danych na temat wyników pracy i obniżanie wartości pracownika, także w obecności klienta, dotyczyło 17% mobbingowanych, zaś 7% pracowników dotkniętych przymusem psychicznym stało się ofiarami donosicielstwa lub pomówień.

Wśród uwarunkowań mobbingu wskazuje się na dwa rodzaje przyczyn, społeczne oraz indywidualne. Wśród przyczyn społecznych można wymienić:

• złą organizację instytucji (brak zakresu obowiązków pracowniczych, sztywne procedury, silnie zhierarchizowana struktura, brak sprawnego przepływu informacji, przeludnienie, nierówne kryteria dostępu do awansu lub przywilejów);
• brak umiejętności w zarządzaniu instytucją (np. kierowania zespołami ludzkimi, łagodzenia konfliktów, umiejętności negocjacyjnych, rozwiązywania sytuacji kryzysowych);
• promowanie rywalizacji opartych na niejasnych zasadach lub na uproszczonych ocenach efektów (tzw. "walka szczurów", "kąsanie wilczków");
• wykorzystywanie problemów na rynku pracy, szczególnie bezrobocia.

Kim są sprawcy mobbingu w administracji publicznej?

Pobudki i motywy, jakimi kierują się prześladowcy, są mało czytelne, gdyż niechęć do ofiary nie ma racjonalnego charakteru. Ofiara zwykle nie stanowi dla sprawcy zagrożenia. Wręcz przeciwnie. Przyczyny mobbingu tkwią raczej w cechach osobowości sprawców. Można wymienić trzy główne typy sprawców mobbingu: sprawcy autorytarni, antysocjalni oraz obsesyjno-kompulsywni. Znajdź swojego.

Sprawcy autorytarni mają silnie zakodowane relacje władzy i uległości i traktują je jako podstawowy kanon stosunków międzyludzkich. Władzy przypisują wiele zalet takich jak inteligencja, pracowitość oraz przekonanie o zdolności kontroli rzeczywistości, natomiast osobom podwładnym lub podporządkowanym zarzucają wiele wad, głównie lenistwo, niekompetencję oraz skłonność do naruszania norm. Chętnie powołują się na koneksje, są ulegli i pełni zaangażowania wobec osób dysponujących władzą, osobom o niższej pozycji okazują pogardę, narzucają dystans i często naruszają ich prawa pracownicze. Tego typu sprawcami najczęściej są zwierzchnicy o autorytarnych cechach osobowości. Kiedy tracą władzę, stają się potulni i nadgorliwi.

Sprawcy antysocjalni są narcystyczni, bezwzględni, mają duże aspiracje i zapotrzebowanie na aprobatę społeczną. Cechują się niskim poziomem empatii i umiejętnością manipulowania otoczeniem. Mając oddanych sobie zwolenników, doskonale funkcjonują w atmosferze intryg, koterii i zastraszania. Stwarzają poczucie zagrożenia i używają przemocy, jeśli jest możliwa. Grupa kierowana przez taką osobę nawet przy dużym zaangażowaniu wszystkich jej członków jest skazana na nieefektywność. Swoistą cechą takiego układu jest również duża absencja chorobowa.

Sprawcy obsesyjno-kompulsywni są niepewni i wewnętrznie zagubieni, przejawiają nastroje katastroficzne i chętnie budują teorie spiskowe. Ujawniają wyjątkowo małą tolerancję wobec błędów popełnianych przez innych, a sami starają się być nienaganni. Są niezwykle pracowici, ale mają potrzebę poruszania się po dobrze rozpoznanych ścieżkach, więc każdą innowację traktują jako zamach na ład instytucjonalny. Swój lęk skupiają zwykle na jednej osobie, obsesyjnie próbując przyłapać ją na błędach; budują karkołomne skojarzenia między niepowodzeniami, jakich doświadczają, a podstępnym (w ich ocenie) działaniem wykreowanych przez siebie prześladowców, a w rzeczywistości ich ofiar. Są przekonani, że przed ofiarami stosowanego mobbingu wyłącznie się bronią. Pomijają ich w awansach, odbierają prestiżowe zajęcia, obwiniają za niewyjaśnione problemy, izolują, dają poniżające zajęcia lub zajęcia poniżej kompetencji. Traktują ofiarę jak rywala, kiedy przegrywają, to wpadają w depresje, uzależnienia, a w stanie desperacji mogą być niebezpieczni.

Niestety coraz częściej, tak twierdzi większość autorów, mobbing ma charakter zachowania celowego, zmierzającego do eliminacji jakiejś osoby ze środowiska.

Z zachowaniami takimi można walczyć. Wiem, że w atmosferze zastraszenia wygląda to trochę na walkę z wiatrakami. Wiem również, że w trudnej sytuacji na rynku pracy mało kto ma odwagę na to, aby się kierownictwu przeciwstawić. (co zresztą kierownictwo skrupulatnie wykorzystuje). Ale takie działanie ma bardzo krótkie nogi. I jak dowodzą obserwacje w końcu ktoś nie wytrzyma i pójdzie na całego. A wtedy posypią się pozwy. I cytując kiedyś bardzo aktywnego radnego powiatowego, który ostatnio zaniemówił: "Nie może przecież tak być!!!"