"Powstanie Wielkopolskie właściwie mało kogo interesuje.. "

Wspomniał pan, że o sukcesie Powstania w znacznej mierze zadecydowały dwie rzeczy: pierwsza, to była sytuacja - osłabienie Wojska Polskiego - która nie podlega dyskusji, ale druga rzecz, o której bardzo mało się mówi, to jest organizacja, która była zbudowana jakby wewnątrz społeczeństwa polskiego. Jak to wyglądało?

Wielkopolska była taką spośród ziem polskich znajdujących się pod pruskich panowaniem przez ponad 100 lat. Walcząc w najdłuższej wojnie nowoczesnejEuropy, musiała się sama organizować. Te idee pracy organicznej powstały właśnie w latach '30 wieku XIX. Przez trzy, cztery pokolenia tych organiczników wytworzyły taką specyficzną można powiedzieć strukturę społeczną tego społeczeństwa polskiego: właśnie bardzo dobrze zorganizowanego, samoorganizującego się; można by powiedzieć - takiego już quazi społeczeństwa obywatelskiego. I dzięki temu właśnie, to społeczeństwo było w stanie tak szybko zareagować i zwyciężyć.

Powiedział pan nawet więcej: że właśnie tutaj tworzyło się nowoczesne społeczeństwo polskie.

Nowoczesne najszybciej, bo tutaj jednak ta struktura też państwa polskiego była nowa, ale też nowoczesny naród polski. Naród powstaje właściwie dopiero w wieku XIX; wcześniej trudno mówić o narodzie polskim - z punktu widzenia czysto socjologii - gdyż naród powstaje wtedy, kiedy wszyscy członkowie danego narodu posiadają świadomość społeczną. Wcześniej, w XVIII, XVII wieku tej świadomości jeszcze wiele ludności z niższych klas społecznych - weźmy chłopów, którzy jeszcze w Powstaniu Styczniowym przecież tej świadomości nie posiadali - co pisał Żeromski. Dopiero wiek XIX to jest tworzenie się nowoczesnego narodu i społeczeństwa. Narodu w tym sensie, że wszyscy członkowie posiadają świadomość. Najszybciej to było w Wielkopolsce.

Co decyduje o tym, że niska jest świadomość społeczeństwa polskiego o Powstaniu Wielkopolskim?

Wiele czynników. Przede wszystkim tą medialną i historyczną politykę prowadzi się z punktu widzenia Warszawy, gdzie to, co się działo w Warszawie było najważniejsze, czyli w wieku XIX: Powstanie Listopadowe, Styczniowe; w wieku XX: Powstanie Warszawskie - mówię przykładowo, oczywiście. Natomiast to - co się działo i było nawet zwycięskie, a nie zakończyło się klęską - poza tutaj Warszawą i jej optyką, czyli tutaj weźmy kwestie zachodnie na przykład: właśnie Powstanie Wielkopolskie. Powstanie Wielkopolskie właściwie mało kogo interesuje.

Powstanie Wielkopolskie to także wielki triumf polityki polskiej.

Tak, później tak - na konferencji pokojowej to na pewno był wielki triumf polskiej polityki. Dwóch wielkich Polaków reprezentowało Polskę w Wersalu. Z jednej strony Paderewski, który miał wyraźne emocje, był artystą - wspaniale przemawiał, to były cudowne przemówienia; z drugiej strony Roman Dmowski, który był człowiekiem o bardzo racjonalnym, logicznym myśleniu; też był bardzo dobrym mówcą. I oni w dwójkę się wyśmienicie uzupełniali.

Gdzieś tam jeszcze był trzeci aktor tej sceny?

Trzecim aktorem, to bardziej w Warszawie, to był oczywiście Józef Piłsudski. To jest kolejny człowiek niepodległości. Było dwóch, tych podstawowych, a pamięta się głównie o jednym - o Józefie Piłsudskim.  Natomiast na pewno Roman Dmowski w ogóle wówczas odgrywał nie mniejszą, jak nie większą rolę.

Właśnie, postać Józefa Piłsudskiego wywołała najwięcej emocji na pana wykładzie. Jak to było tak naprawdę z marszałkiem: pomagał, czy przeszkadzał w Powstaniu?

Trudno powiedzieć, że przeszkadzał; historycy mają zdania podzielone. Moim zdaniem, on twierdził przede wszystkim, że z tym Powstaniem trzeba uważać, bo i tak Zachód zadecyduje. Ten wschód jest ważniejszy. Dla niego był choćby emocjonalnie znacznie ważniejszy ten rejon wschodni, natomiast jak już wybuchło, to próbował w tym Powstaniu przynajmniejnie przeszkadzać.

Co dzisiaj powinniśmy robić? Czy takie wykłady, czy bardziej uroczystości? Jaka jest właściwa droga do upamiętnienia tego, co się działo już prawie 100 lat temu?

W tej chwili jest tyle mediów, że trudno powiedzieć, czy za 10 lat jakieś nowe formy się pojawią. Na pewno w jak największym stopniu to propagować. Jeżeli już o tym mówimy, to oczywiście najlepsze są jakieś filmy, jeszcze fabularne - to najbardziej trafia do świadomości. A do młodych ludzi, to przez internet, przez muzykę - hip-hopową nawet - są już takie próby przecież. Natomiast na pewno, moim zdaniem, tego typu wykłady są lepsze niż jakieś takie akademie typu recytacja wierszy, bo to raczej młodzieży chyba nie zainteresuje.

Dziękuję bardzo.